Znaczenie owadów

Owady (Insecta) to gromada zwierząt pełniąca ogromną rolę w przyrodzie. Mają duże znaczenie w życiu człowieka i jego działalności gospodarczej. Jedne z nich są naszymi sprzymierzeńcami, inne zaś tępionymi wrogami. Owady występują we wszystkich ekosystemach lądowych i wodnych, zasiedlając rożne regiony kuli ziemskiej. Przystosowały się do życia w skrajnie niesprzyjających warunkach środowiska. Posiadane przez owady rozbudowane narządy gębowe pozwalają im na korzystanie z wszelkiego dostępnego pokarmu.

Zapylanie roślin

Owady odgrywają kluczową rolę w zapylaniu roślin kwiatowych. Odwiedzają one rośliny w poszukiwaniu pokarmu, korzystają z pobieranego nektaru i pyłku, jednocześnie zapylając kwiaty. Do owadów zapylających należą głównie: błonkówki (Hymenoptera), muchówki (Diptera), motyle (Lepidoptera) czy chrząszcze (Coleoptera). Owady, które odżywiają się nektarem i pyłkiem kwiatów posiadają aparaty gębowe typu ssącego (u motyli jest to długa zwijana trąbka).

Rośliny przystosowały się do skutecznego zapylania przez owady i konkurują ze sobą np. ilością wydzielanego nektaru, jego dostępnością, czy zawartością substancji odżywczych. Inną wabiącą cechą roślin owadopylnych jest ich wygląd. Rośliny wykształciły piękne i kolorowe, duże lub drobne kwiaty zebrane w kwiatostany. Inne rośliny wydzielają wabiący intensywny zapach okwiatu.

Owady zapylające, takie jak: pszczoła miodna (Apis mellifera), czy trzmiele (Bombus) zbierają nektar i pyłek, który przykleja im się do włosków pokrywających ich ciało. Większość ziaren pyłku jest zgarniana odnóżami i pakowana do specjalnych koszyczków pyłkowych znajdujących się na tylnych odnóżach. Owady dostarczają zebrany pyłek do gniazda, w którym karmią larwy. Podczas odwiedzin kwiatów, pyłek, który został na ciele owada opada na pręcik tego samego kwiatu, co prowadzi do samozapylenia lub innego kwiatu, co prowadzi do zapylenia krzyżowego.

Zapylenie to proces przeniesienia pyłku z pręcika do okienka zalążka u roślin nagozalążkowych lub na znamię słupka u roślin okrytozalążkowych.

Owady pełnią istotną rolę w zapylaniu roślin uprawnych. Wielkość i jakość plonów zależy od zapylenia przez owady roślin. Pszczoła murarka ogrodowa (Osmia rufa) to często spotykana w przydomowych ogrodach pszczoła z rodziny miesiarkowatych (Megachilidae). Samice tych owadów w pustych łodygach  zaczynają „murować gniazdo” tworząc ścianki z wilgotnej gliny zmieszanej ze śliną – stąd ich nazwa „murarki”. W komorach składają jaja, a następnie gromadzą pyłek dla młodych osobników zapylając przy tym kwiaty w naszym ogrodzie – m.in. kwitnące drzewa owocowe, porzeczki, maliny, jeżyny, a także mniszki lekarskie. W ogrodzie ogromną rolę odgrywają też trzmiele, którym zawdzięczamy zapylenie kwiatów bobu. Rajem dla trzmieli są słoneczniki, fasole wielokwiatowe, koniczyny, malwy, chabry czy aksamitki.

Wytwarzanie miodu i wosku

Niektóre owady takie jak pszczoła miodna (Apis mellifera) czy pszczoła wschodnia (Apis cerana) wytwarzają miód i wosk. U pszczoły miodnej szczególną rolę spełniają tzw. pszczoły zbieraczki. Wędrują one po okolicy i poszukują kwiatów nektarowych i pyłkodajnych. Zbieraczki z substancji zawartych w pożywieniu produkują miód oraz wosk.

Miód jest gromadzony w plastrach, które są zbudowane z sześciokątnych woskowych komórek. Wosk stanowi materiał budulcowy. Pszczoły gromadzą miód jako pożywienie, które pozwala rojowi przetrwać okres braku żywności. Miód może mieć konsystencję gęstego płynu, albo występować w postaci stałej. Posiada barwę od białej, poprzez jasnożółtą do ciemnobrązowej. W zależności czy miód powstał z nektaru czy spadzi wyróżniamy: miody nektarowe (kwiatowe), spadziowe oraz mieszane.

Miód jest cennym źródłem pierwiastków dla naszego organizmu, takich jak np. wapń, żelazo, magnez, potas czy fosfor. Posiada właściwości lecznicze, odtruwające, wzmacniające czy uodparniające. Wosk pszczeli jest cennym materiałem w przemyśle farmaceutycznym. Wosk to produkt naturalny, który jest dobrze tolerowanym przez skórę. Firmy farmaceutyczne wyrabiają z wosku: kremy, maści czy plastry. Wosk posiada właściwości kojące, wygładzające i bakteriobójcze przez co jest wykorzystywany w przemyśle kosmetycznym. Wosk pszczeli w kosmetyce używa się do produkcji np.: kremów do twarzy czy ciała, pomadek a nawet tuszów do rzęs. Wosk jest również dobrym materiałem do wyrobu świec, woskowych figur czy odlewów.

Propolis, czyli kit pszczeli to wonna, lepka mieszanka żywic zbieranych przez pszczoły z pąków kwiatów i liści, która jest uzupełniona domieszką miodu i pyłku. Pszczołom propolis służy do uszczelniania ula, zaś dla człowieka stanowi cenny materiał w lecznictwie. Dzięki swoim właściwością odczulającym, antyseptycznym i przeciwbólowym propolis wykorzystywany jest w medycynie i weterynarii.

Jedwabnictwo

Pożytecznym dla człowieka owadem jest jedwabnik morwowy (Bombyx mori). Jest to gatunek motyla nocnego należący do rodziny prządkowatych (Bombycidae). Jedwabnik został udomowiony ok. 3000 lat p.n.e. w starożytnych Chinach. Owad ten był hodowany w celu pozyskiwania ich gruczołów przędnych do produkcji strun instrumentów muzycznych. W późniejszym okresie opracowano technologię rozwijania kokonów i wytwarzania tkanin jedwabnych. Hodowla jedwabnika rozprzestrzeniła się do Japonii, Indii i na Bliski Wschód.

Jedwab to cenny materiał o unikatowych właściwościach, takich jak: higroskopijność (podatność na wchłanianie wilgoci lub wiązanie się z wodą), dużą wytrzymałość mechaniczną przy jednoczesnej sprężystości, termoizolacja i walory estetyczne. Oprócz produkcji jedwabiu naturalnego hodowla jedwabnika dostarcza wiele dodatkowych produktów. Wysuszone poczwarki, gąsienice czy motyle mogą być wykorzystywane jako substrat do produkcji pasz czy karm dla zwierząt hodowlanych. Odchody gąsienic jedwabnika zawierają dużo związków mineralnych i organicznych przez co można je stosować jako ekologiczny nawóz.

Kokon jedwabnika zbudowany jest z długich nici, które są źródłem białek jedwabnych: serycyny i fibroiny. Serycyna jako czynnik nawilżający jest wykorzystywana do produkcji kosmetyków nawilżających. Dzięki właściwością wygładzającym i poprawiającym elastyczność skóry jest składnikiem kosmetyków przeciwzmarszczkowych i przeciwstarzeniowych. Fibroina i serycyna wykazuje działanie antybakteryjne oraz antyoksydacyjne. Białka jedwabne wykorzystywane są jako materiały w odbudowie uszkodzony naczyń krwionośnych, nerwów czy rekonstrukcji kości.

Hemolimfa (płyn ustrojowy) gąsienic jedwabnika stanowi źródło lipoprotein oraz białek zapasowych. Unikatowe właściwości protein zawartych we włóknie jedwabnym są istotnym surowcem  dla przemysłu kosmetycznego, farmaceutycznego oraz znajduje zastosowanie w medycynie i bioinżynierii. Powstające z protein jedwabnych biomateriały – hydrożele, materiały opatrunkowe czy nici chirurgiczne są wytrzymałe i nie wywołują alergii.

Barwniki naturalne

Owady dostarczają naturalnych barwników. Substancje barwiące pozyskiwane są z czerwców Kermes ilicis z rodziny kermesowatych (Kermesidae), które żyją w dębach w rejonie śródziemnomorskim i dają barwnik karmazynowy oraz czerwca kaktusowego (Dactylopius coccus) rozwijającego się na kaktusach z rodzaju opuncji w strefie tropikalnej i subtropikalnej Ameryki Południowej i Meksyku, z którego pozyskuje się czerwony barwnik koszenilę. Barwniki te wykorzystywane są w przemyśle spożywczym, kosmetycznym i farmaceutycznym.

Koszenila (kwas karminowy, karmina, E120) dawniej była wykorzystywana jako barwnik do kolorowania tkanin. Obecnie stosowana jest do barwienia różnego rodzaju napojów, galaretek, kisieli czy lodów. Koszenila jest jednym z nielicznych związków chemicznych rozpuszczalnych w wodzie. Barwnik ten nie ulega degradacji z upływem czasu. Jest odporny na działanie światła, podwyższonej temperatury i utlenianie.

Czerwce zabija się poprzez wystawienie na działanie wysokiej temperatury np.: zanurzenie w gorącej wodzie, wystawienie na działanie światła słonecznego czy podwyższonej temperatury w cieplarce. Dzięki takim działaniom można uzyskiwać różny odcień barwnika. Koszenila ma również zastosowanie w przemyśle kosmetycznym do produkcji m.in.: cieni do powiek, szamponów czy tuszów do rzęs. Do dziś stosowanie tego barwnika wywołuje kontrowersje. Zanieczyszczenia zawarte w ekstrakcie koszenili mogą powodować alergię, a u niektórych osób wstrząs anafilaktyczny.

Owady szkodniki

Wiele gatunków owadów to szkodniki roślin zarówno uprawianych przez człowieka, jak i dziko rosnących. Szkodniki żerują na korzeniach, łodygach, liściach, pąkach oraz kwiatach dając wiele sygnałów o swojej obecności. Obecność owadziego szkodnika można rozpoznać m.in. po dziurach na blaszce liściowej, nakłuciach, które powodują przebarwienia i deformacje rośliny, czy wyżarcie tkanki wewnątrz rośliny.

  • Chrząszcze z rodziny stonkowatych (Chrysomelidae) odżywiają się zieloną tkanką roślin powodując znaczne obniżenie plonów. Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to główny szkodnik upraw ziemniaków. Żeruje ona na roślinach psiankowatych żywiąc się liśćmi, kwiatami i łodygami. Larwy i osobniki dorosłe mogą doprowadzić do ogołacania roślin. Ziemniaki tracą zdolności asymilacyjne, co w rezultacie powoduje zmniejszenie plonów o 60%.
  • Innymi pospolitymi szkodnikami z rodziny stonkowatych są: rynnica topolowa (Chrysomela populi), która atakuje młode topole i wierzby wygryzając otwory w liściach oraz rynnica olszowa (Plagiosterna aenea), której larwy odżywiają się liśćmi olchy a ponieważ są mało ruchliwe, miejscami powodują gołożery.
  • Gąsienice motyla bielinka kapustnika (Pieris brassicae) żerują na blaszce liściowej roślin z rodziny krzyżowych (Brassicaceae) pozostawiając tylko nerwy. Szczególnie narażone na atak gąsienic są: kapusta, kalafior, jarmuż, rzepak czy brokuł.
  • Gąsienice motyla brudnica nieparka (Lymantria dispar) odżywiają się liśćmi drzew liściastych. Potrafią zjeść liście ok. 600 gatunków roślin: drzew, krzewów i roślin runa leśnego. Preferują dęby i drzewa owocowe. Przy masowym działaniu gąsienice mogą doprowadzić do osłabienia drzew lub całkowitego zamierania roślin.
  • Gąsienice motyla piędzika przedzimka (Operophtera brumata) żerują na jabłoni, gruszy i wrzosie.
  • Gąsienice motyla owocówki jabłkóweczki (Cydia pomonella) powodują robaczywienie jabłek. Zanieczyszczają wnętrze owocu odchodami i wygryzają w nich dziury. Gąsienice potrafi doszczętnie zalarwić wszystkie owoce w sadzie w bardzo krótkim czasie. Owoce trzeba niszczyć, by gąsienice nie zmieniły się w motyle.
  • Owady, które mają wpływ na drzewostany to kornikowate (Scolytinae). Korniki zasiedlają zwykle drzewa osłabione np. przez suszę czy pożary. Jednak są gatunki, które poważnie mogą uszkodzić drzewostany np. kornik drukarz (Ips typographus)to gatunek chrząszcza, którego larwy żerują w łyku. Rośliną żywicielską jest świerk pospolity, sosna, jodła oraz modrzew. Cetyniec większy (Tomicus piniperda) żeruje głównie z sośnie zaś jodłowiec krzywozębny (Pityokteines curvidens) rozwija się na jodle. Leśnicy starają się zmniejszyć populacje tych szkodników poprzez np. ścinkę i wywóz drzew zaatakowanych, zanim zdążą wylecieć z niego kolejne pokolenia korników bądź zastosowanie pułapek z syntetycznym feromonem agregacyjnym. W niektórych lasach korniki są elementami łańcucha pokarmowego. Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus) bardzo chętnie odżywia się kornikami.
  • Najgroźniejszymi szkodnikami drewna na terenie Polski są: kołatek domowy (Anobium punctatum) oraz spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus). Larwy kołatka żerują w nawet bardzo starym kilkusetletnim drewnie drzew iglastych i liściastych. Kilka pokoleń kołatków domowych może całkowicie zniszczyć meble i różne konstrukcje budowlane. Spuszczel jest szkodnikiem drewnianych elementów budynków. Zasiedla więźbę dachową, ściany z drewna iglastego, stare drewniane ramy okienne czy drewnianą boazerię i podłogi.
  • Mszyce (Aphidomorpha lub Aphidoidea) to owady należące do rzędu pluskwiaków (Hemiptera). Owady te są roślinożerne: wysysają sok z roślin. Atakują rośliny ogrodowe (drzewa, krzewy, kwiaty) oraz rośliny doniczkowe. Mszyce występują gromadnie, żerują najczęściej na najmłodszych pędach, na liściach (zwykle na dolnej stronie blaszki) lub pąkach kwiatowych. Owady te wysysając sok z roślin wydzielają spadź – lepką substancję oklejającą roślinę, na której pojawiają się grzyby sadzakowe, które szpecą roślinę i utrudniają jej proces fotosyntezy. Mszyce mogą przenosić różne choroby wirusowe. Wydzielina mszyc zawiera duże ilości cukrów i aminokwasów przez co staje się atrakcyjnym pokarmem dla niektórych gatunków mrówek. Mrówki w zamian za tak cenny pokarm zapewniają mszycom ochronę przed drapieżnikami. Spadź zbierana jest przez pszczoły, a wytworzone z niej miody zwane są miodami spadziowymi. Naturalnym wrogiem mszyc są biedronkowate (Coccinellidae) i złotookowate (Chrysopidae).
  • Duże szkody wyrządzają owady żyjące w magazynach różnych produktów spożywczych lub odzieży. Wołek zbożowy (Sitophilus granarius) żeruje w ziarnie zmagazynowanego zboża. Larwa rozwija się w ziarnie żyta, pszenicy, owsa czy kukurydzy. W przypadku braku ziarna larwy mogą rozwijać się w  produktach mącznych np. makaron czy suszony chleb. Larwa rozwijająca się w ziarniaku wygryza większą część jego wnętrza. Ziarno zasiedlone przez larwy nie nadaję się do spożycia, ani do siewu. Mól włosienniczek (Tineola bisselliella) inaczej zwany ubraniowym to motyl nocny będący szkodnikiem niszczącym ubrania. Larwy żywią się materiałem bawełnianym, moherowym, dywanami czy nawet piórami. 

Owady pożyteczne

Wiele gatunków owadów drapieżnych i pasożytniczych w znacznym stopniu ogranicza liczebność organizmów szkodliwych z punktu widzenia gospodarki człowieka. Owady te regulują i utrzymują w środowisku naturalnym równowagę biocenotyczną. Do takiej grupy owadów zaliczyć można: gatunki biegaczowatych (Carabidae), biedronkowatych (Coccinellidae), kusakowatych (Staphylinidae) i przekraskowatych (Cleridae).

Złotooki to owady zjadające mszyce, czerwce czy miodówki. Biedronkowate tak jak złotooki żywią się ogromną ilością mszyc, czerwców czy innych drobnych owadów. Najpospolitszym gatunkiem jest biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata) oraz biedronka dwukropka (Adalia bipunctata). Biegaczowate zjadają gąsienice i poczwarki motyli, larwy chrząszczy i błonkówek, a także ślimaki i dżdżownice. Gatunki kusakowatych i przekraskowatych penetrują chodniki korników, polując na ich larwy.

W środowisku leśnym ogromną rolę odgrywają mrówkowate (Formicidae). Duże mrówki z rodzaju Formica zjadają dużą ilość owadów, wśród których znajdują się szkodniki lasów. Mrówki utrzymują las w czystości. oczyszczają go z martwych organizmów. Budując swoje gniazda pozytywnie oddziaływają na glebę. Liczne komory i korytarze w części podziemnej gniazda wpływają na polepszenie stosunków wodno – powietrznych w glebie oraz poprawiają strukturę gleby dostarczając jej składników mineralnych. Mrówki przenoszą nasiona i ułatwiają wysiewanie niektórych gatunków roślin.

Istnieją owady, które biorą czynny udział w przyśpieszaniu obiegu materii w środowisku. Larwy niektórych owadów np. muchowate (Muscidae) – mucha plujka (Calliphora vomitoria) czy ścierwica mięsówka (Sarcophaga carnaria) rozwijają się w martwych organizmach roślinnych i zwierzęcych oraz odchodach zwierząt, przez co przyśpieszają ich rozkład. Na padlinie często spotykane są liczne gatunki chrząszczy z rodziny omarlicowatych (Silphidae), których larwy żerują na szczątkach zwierzęcych. Żuki (Scarabaeoidea) z rodzaju Geotrupes usuwają ze środowiska dużą ilość odchodów zwierząt.

Owady w diecie człowieka

Owady nadal wykorzystywane są jako źródło białka i tłuszczu w diecie ludzi. Najczęściej zjadane są termity (Isoptera), świerszcze (Gryllidae) i szarańczowate (Acrididae). Jadalne owady są codziennością w Meksyku, Australii czy Tajlandii. Owady jadalne charakteryzują się dużą wartością odżywczą; są źródłem energii, białka, węglowodanów, tłuszczów oraz witamin  i składników mineralnych.

Owady przenoszące choroby

Owady pośredniczą w przenoszeniu różnych chorób u zwierząt, człowieka czy roślin. Do pasożytów zwierząt i ludzi należą komary z rodzaju Anopheles, które przenoszą mikroorganizmy wywołujące u człowieka malarię. Pchły głównie pchły szczurze (Xenopsylla cheopis) przenoszą zarazki dżumy, wszy ludzkie zarazki tyfusu plamistego, a niektóre muchy zarazki duru brzusznego, czerwonki czy cholery.

 

Źródło:

  1. Bunalski M., Piekarska-Boniecka H., Wilkaniec  B. 2009 „Entomologia. Entomologia ogólna cz1.” Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne t.1: 21-22.
  2. Grześkowiak J., Łochyńska M. 2017 „Jedwabnik morwowy (Bombyx mori) – znany owad o nieznanym potencjale” Wiadomości Zootechniczne, R. LV (2017), 1:101-105.
  3. Szujecki A.,1998 „Entomologia leśna Tom 1” SGGW.
  4. Trojanowska A. 2008 „Czerwiec, kermes i koszenila, czyli o owadach jako surowcach barwierskich i leczniczych w polskiej literaturze przyrodniczej do XIX w.” Analecta 17/1-2 (33-34), 15-31.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *