Głowa owada

Głowa (caput)

– to przedni odcinek ciała złożony z 6 segmentów zespolonych ze sobą, służący do przyjmowania pokarmu oraz odbierania wrażeń.

Na głowie znajdują się:

– czułki (antennae),

– narządy gębowe,

– oczy typu złożonego (oculus compositus),

– a u niektórych owadów przyoczka ( ocelli).

Typy ułożenia głowy owada:

Wyróżnia się 3 typy ułożenia głowy owada ze względu na jej ustawienie w stosunku do podłużnej osi ciała

1. Prognatyczny – ułożenie równoległe:

– otwór gębowy owada skierowany jest ku przodowi i następuje wyprostowanie przedniego odcinka przewodu pokarmowego. Narządy gębowe stanowią przedłużenie osi ciała.

– występuję np. u chrząszczy z rodziny biegaczowatych (Carabidae).

2. Ortognatyczny – ułożenie prostopadłe:

– otwór gębowy skierowany prostopadle ku dołowi, nie wystający do przodu. Odcinek przewodu pokarmowego tworzy z długą osią ciała kąt 90 stopni.

– występuję u gatunków saprofagicznych i fitofagicznych  należących do rodziny: prostoskrzydłych (Orthoptera), chrząszczy (Coleoptera).

3. Hipognatyczny (opistognatyczny) – ułożenie skośne:

– narząd gębowy skierowany jest w dół i ku tyłowi, otwór gębowy zbliżony do przednich odnóży. Zgięcie przewodu pokarmowego do 180 stopni.

– występuję u wszystkich pluskwiaków (Hemiptera) i przylżeńców (Thysanoptera).

Puszka głowowa (epicranium)

to wszystkie zewnętrzne części głowy z wyjątkiem oczu, czułków i narządów gębowych. Puszka może przybierać różne kształty np. kulistą, gruszkowatą, trójgraniastą czy sześcienną.

– puszka głowowa jest tworzona ze zesklerotyzowanych powierzchni, które rozdzielają szwy (suturae). Górna część głowy – ciemieniowa (vertex) jest podzielona szwem epikranialnym (ciemieniowym) (suturae epicranialis) na dwie części: prawą i lewą. Za ciemieniem znajduję się potylica (occiput), a za nią zapotylica (postocciput), w której znajduję się otwór potyliczny (foramen occipitale). Potylica od ciemienia oddzielona jest szwem potylicznym (suturae occipitalis), a od zapotylicy szwem zapotylicznym (suturae postoccipitalis).

twarz (facies) to przednia część puszki głowowej utworzona z policzków, czoła i nadustka. Z przodu puszki głowowej poniżej ciemienia znajduję się czoło (frons) ograniczone dwoma szwami czołowymi (suturae frontales). Poniżej czoła występuję nadustek (clypeus), który oddzielony jest od czoła szwem epistomalnym (suturae epistomalis). Na zewnątrz po obu stronach szwów czołowych i poniżej dolnej krawędzi oczu złożonych umieszczone są policzki (genae), a za nimi zapoliczki (postgenae). Policzki od zapoliczków rozdziela szew podpoliczkowy (suturae subgenails). Oczy, przyoczka boczne i czułki są osadzone na ciemieniu, a przyoczko środkowe na czole. Skronie (temporae) u owadów występują na bocznej części głowy, za oczami, aż do ciemienia. Przy krawędzi oka złożonego znajduję się szew oczny (suturae ocularis), a przy nasadzie czułka szew czułkowy (suturae antennalis).

– dolną część głowy tworzy podgębie (hypopharynx) – skórny fałd słabo zesklerotyzowany, zwisający w jamie gębowej. Podgębie dzieli jamę gębową na 2 części: przednią (cibarium), w której jest otwór gębowy i tylną (salivarium), w której uchodzą gruczoły ślinowe. Na graniczy między górną a dolną częścią głowy osadzone są przysadki gębowe: żuwaczki (mandibulae), szczęki (maxillae) i warga dolna (labium).

– puszka głowowa owada posiada szkielet wewnętrzny (tentorium). Szkielet ten tworzy fałdy oskórka, którego wpukliny skierowane są do wnętrza puszki głowowej. Dzięki nim głowa jest mechanicznie wzmocniona, oprócz tego podtrzymują przednią część przewodu pokarmowego, są  podstawą dla narządów gębowych i miejscem przyczepu wielu mięśni. Tentorium jest dobrze rozwinięte w części tylnej i dolnej głowy. Składa się z dwóch ramion: przedniego – łączącego się ze szwem epistomlanym i tylnego – połączonego z końcami szwu potylicznego. Ramiona ułożone są w kształcie krzyża.

Na wielkość  oraz ukształtowanie głowy ma wpływ charakter narządów gębowych, wielkość  oraz położenie oczu.

Rys.1. Schemat budowy głowy owada (wg. Snodgrass R.E., 1935).

Szyja (cervix)

– głowa łączy się z tułowiem za pomocą szyi.

Głowa może być osadzona na tułowiu w różny sposób:

1. Głowa może być zestawiona na całej swojej szerokości z tułowiem. Przednia powierzchnia przedtułowia jest wklęsła i głowa do niej może przylegać lub częściowo się w nią wsuwać, co znacznie ogranicza ruchy głowy. Występuje tak np. u większości: chrząszczy (Coleoptera), pluskwiaków (Hemiptera), prostoskrzydłych (Orthoptera), siatkoskrzydłych (Neuropterida) i widelnic (Plecoptera).

2. Głowa może zrastać się z tułowiem w jedną całość. Występuję tak np. u samic wachlarzoskrzydłych (Strepsiptera) i samic czerwców (Coccoidea).

3. Głowa może nie przylegać ściśle do tułowia i zachowuje swoją ruchliwość. Występuje np. u muchówek (Diptera), błonkoskrzydłych (Hymenoptera), ważek (Odonata) i motyli (Lepidoptera).

 

Źródło:

  1. Bunalski M., Piekarska-Boniecka H., Wilkaniec  B. 2009 „Entomologia. Entomologia ogólna cz1.” Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne t.1:26-67.
  2. Gillott C., 2005 „Entomology Third Edition” Springer: 57-89.
  3. Grabda E., 1973 „Zoologia. Bezkręgowce, Tom I” Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  4. Snodgrass R.E., 1935 „Principles of Insect Morphology” Cornell University Press.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *